Aİ-nin gələcəyi, iqtisadi islahatlar, xarici əlaqələr və təhlükəsizlik kimi məsələləri araşdıran “Centre for European Reform” (CER) Ukraynadakı hadisələr və Avropanın müdafiə vəziyyəti ilə bağlı hesabat hazırlayıb. Putinin 2022-ci ilin fevralında Ukraynaya müdaxiləsi Avropa və qlobal təhlükəsizlik üçün dönüş nöqtəsi oldu. Bu işğal Rusiyaya qarşı güclü Qərb sanksiyalarına səbəb oldu və Kiyevə hərbi texnika, maliyyə yardımı və hərbi təlim kimi geniş dəstək təmin etdi.
Genişmiqyaslı münaqişəyə hazır olmadıqlarına görə avropalılar öz müdafiələrini gücləndirmək üçün addımlar atdılar və bir çox ölkələr müdafiə xərclərini artırdılar. Lakin Avropa ölkələri Ukraynanın müdafiəsi üçün lazım olan silah və sursatları istehsal etməkdə çətinlik çəkir. Rusiyanın sürətlə artan hərbi istehsalı üstünlüyü təmin edə və Putini danışıqlara həvəsləndirə bilər. Əgər Rusiya qalib gəlsə, Putinin daha da cəsarətli olması və Baltikyanı ölkələrdə NATO-nun müdafiəsini sınaqdan keçirməsi ehtimalı var. Bu, fəlakətli münaqişəyə səbəb ola bilər.
Avropalıların Ukraynaya yardım etmək və təcavüzün qarşısını almaq bacarığı Aİ-nin müdafiə sənayesi siyasətlərinə qəti şəkildə təsir edəcək. Aİ üzv dövlətləri hərbi texnikanı birgə inkişaf etdirməyə və satın almağa həvəsləndirmək üçün mühüm addımlar atıb və bu, Avropa hərbi qüvvələri arasında daha geniş qarşılıqlı fəaliyyətə şərait yaradıb. Rusiyanın işğalından sonra Aİ-nin müdafiə satınalmalarında iştirakı dərinləşdi və İttifaq Ukraynaya hərbi yardım və təlimlərdə mühüm rol oynadı.
Aİ-nin müdafiə sahəsində gələcəyi üzv dövlətlərin Aİ-nin müdafiə səylərinə ciddi maliyyə və siyasi kapital ayırıb-ayırmamasından və ya status-kvonu saxlamağı seçib-seçməməsindən asılıdır.
Aİ müdafiə sahəsində rolunu dərinləşdirir
Aİ müdafiə sahəsində öz rolunu xeyli dərinləşdirib. Aİ müdafiə tədqiqatlarından tutmuş birgə satınalma proseslərinə və müdafiə istehsalının genişləndirilməsinin maliyyələşdirilməsinə qədər bir çox sahədə fəaliyyət göstərir. Soyuq müharibədən etibarən əksər Avropa ölkələri müdafiə xərclərinə əhəmiyyət vermədi, diqqəti terrorizm və ya zəif dövlətlər kimi digər təhlükəsizlik problemlərinə yönəltdi.
Avropanın müdafiə büdcələri xüsusilə Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra yenidən yüksəlməyə başladı. 2022-ci ildə büdcələr 2014-cü ilə nisbətən 6% artdı və bu artımın əhəmiyyətli bir hissəsi Polşa, Almaniya, Fransa, İsveç və İspaniya kimi ölkələrdə göründü. Artan büdcələrə baxmayaraq, müdafiə imkanlarının təkmilləşdirilməsi məhdud olaraq qaldı. Yüksək inflyasiya nominal xərclərin artmasının dəyərini azaltdığından, bəzi ölkələr xərclər üzrə öhdəlikləri yerinə yetirməkdə və ya artan büdcələrdən səmərəli istifadə etməkdə çətinliklərlə üzləşirlər.
Avropa parçalanmış müdafiə sənayesi bazası, aşağı istehsal həcmləri, müdafiə büdcələri və sifarişlərində qeyri-müəyyənlik, üzv dövlətlər arasında koordinasiyanın olmaması və mühüm materialların idxalından asılılıq kimi müdafiə istehsalının artırılmasında maneələrlə üzləşir.
Avropanın Ukraynaya dəstək imkanları məhduddur
Avropanın Ukraynaya hərbi dəstək vermək imkanları müdafiə istehsalının artırılmasındakı çətinliklərlə məhdudlaşır. Ukraynaya artilleriya mərmiləri, Hava Hücumundan Müdafiə (HHM), Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) və uzaqmənzilli raketlər kimi hərbi dəstək vermək üçün toplanan vədləri yerinə yetirməkdə çətinliklər var. Buna cavab olaraq Rusiya artilleriya sursatları, raketlər və PUA-lar da daxil olmaqla hərbi istehsalını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu hasilatın artırılması Ukraynanın müdafiə qabiliyyətinə problem yaradır.
Aİ-nin müdafiə siyasətlərinin gələcəyi qeyri-müəyyəndir
Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra Aİ-nin müdafiə sahəsində rolu xeyli genişlənib. Üzv dövlətlər müdafiə istehsalını artırmaq üçün getdikcə daha çox Aİ-yə müraciət edirlər. Aİ-nin müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığı təşviq etmək üçün alətlərə malik olmasına baxmayaraq, bir çox üzv dövlətlər hələ də ikitərəfli və ya kiçik qrup əməkdaşlığa üstünlük verirlər. Parçalanmış vəziyyət koordinasiyalı müdafiə planlamasına və əldə edilməsinə mane olur.
Aİ müdafiəsi satınalma və tədqiqat sahəsində əməkdaşlıq, əmək bölgüsü ilə bağlı mübahisələr, maliyyə problemləri və ixraca nəzarət rejimlərinin idarə olunması da daxil olmaqla bir çox problemlərlə üzləşir. Əməkdaşlığı təşviq etmək səylərinə baxmayaraq, o, məhdud olaraq qalır. Avropanın müdafiə sənayesi parçalanıb və əsasən milli şirkətlərlə məhdud qarşılıqlı əlaqə qabiliyyətinə sahibdir.
Standartlaşdırmanın olmaması əlavə xərclərə gətirib çıxarır və qarşılıqlı əlaqəyə mane olur. Aİ 2016-cı ilə qədər əməkdaşlığı təşviq etmək üçün tənzimləyici tədbirlərdən istifadə edib. Lakin üzv dövlətlər ümumiyyətlə bu tədbirlərə qarşı çıxırlar. Komissiya birgə müdafiə tədqiqatları vasitəsilə əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə çalışsa da, resurslar məhdud idi.
Aİ-nin müdafiə istehsalında iştirakı getdikcə artır
Aİ Ukraynaya 5,6 milyard avro maliyyə yardımı edərək, Avropa Sülh Fondu (EPF) vasitəsilə müharibə aparan ölkəyə hərbi yardım göstərmək üçün ilk addımı atıb. İşğaldan sonra Aİ liderləri müdafiə qabiliyyətinə daha çox sərmayə qoymağa razılaşdılar və Komissiyaya əsas problemləri təhlil etmək, müdafiə investisiyalarını gücləndirmək üçün addımlar təklif etmək tapşırığı verdilər.
İstehsal potensialının xəritələşdirilməsi, döyüş sursatı istehsalının dəstəklənməsi və müdafiə avadanlığının birgə tədarükü ilə bağlı yeni təşəbbüslər irəli sürülüb. Aİ tədarük zəncirindəki darboğazları müəyyən etmək üçün Müdafiə Birgə Tədarük İşçi Qrupunu yaradıb. O, təxminən 500 milyon avro büdcəsi olan ASAP (Sursat İstehsalını Dəstəkləmə Qanunu) və birgə satınalma xərclərini dəstəkləmək üçün 300 milyon avro dəyərində Avropa Müdafiə Sənayesini Gücləndirmə Birgə Tədarük Qanunu (EDIRPA) olmaqla iki yeni təşəbbüsə start verdi.
Aİ liderləri Ukrayna üçün Avropa müdafiə sənayesindən tədarük edilən artilleriya sursatı və potensial olaraq raketlər üçün 1 milyard avrodan istifadə etmək məqsədilə EPF-dən 1 milyard avro istifadə etmək mövzusunda razılığa gəliblər. Komissiya ASAP və EDIRPA-nı daha geniş Avropa Müdafiə İnvestisiya Proqramı ilə izləməyi hədəfləyir. Bu, 2024-cü ilin birinci rübündə dərc olunması gözlənilən daha geniş Avropa Müdafiə Sənayesi Strategiyasının bir hissəsi olacaq.
2016-cı ildən Aİ Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Avropanın hərbi potensialının gücləndirilməsinə diqqət ayırıb. Birgə tədqiqat, inkişaf, satınalma və uyğunluğu təmin etmək üçün müxtəlif alətlər hazırlanıb və ya hazırlanmaqdadır. Bütün səylərə baxmayaraq, nəticələr qarışıq oldu və bəzi təşəbbüslər gözləntilərdən uzaq oldu. Aİ-nin müdafiə sahəsində əməkdaşlığını artırmağı hədəfləyən PESCO bir çox layihələrdə mənalı təsir və ya irəliləyişin olmaması ilə məyusluq yaradıb.
Avropa Müdafiə Fondunun (EDF) təsirini tam qiymətləndirmək hələ tez olsa da, gələcək ümidvericidir. Əhəmiyyətli maliyyələşdirmə və müdafiə şirkətlərinin güclü marağı ilə EDF əməkdaşlığı inkişaf etdirmək potensialına malikdir. Bununla belə, maliyyələşdirilən layihələrin konkret imkanlara çevrilib-çevrilməməsi EDF-nin effektivliyindən asılı olacaq. EDF Aİ-nin müdafiə və təhlükəsizlik imkanlarını gücləndirmək üçün yaradılmış maliyyə vasitəsidir. Əsasən, bu, Aİ ölkələrinin müdafiə əməkdaşlığını təşviq etmək və onların ümumi müdafiə qabiliyyətini artırmaq üçün istifadə edilən mexanizmdir.
İşğaldan sonra fəaliyyətə başlayan ASAP və EDIRPA kimi vasitələr mənalı təsir göstərmək üçün çox kiçik hesab edildi. Üzv dövlətlər arasında gecikmələr və mübahisələr təcili ehtiyacların həlli üçün vaxtında dəstəyin göstərilməsinə mane olur. Avropa Sülh Fondu (EPF) Ukraynaya dəstək verməkdə Avropa ölçüsünə malikdir, lakin birgə satınalma səylərində gecikmələr kimi problemlərlə üzləşir. Onun funksionallığı və istifadəsi ilə bağlı fikir ayrılıqları, məsələn, kompensasiya və avadanlıqların maliyyələşdirilməsi ilə bağlı məsələlər Aİ daxilində mürəkkəbliyi ortaya qoyur.
Aİ-nin müdafiə planlaşdırma vasitələri məcburi deyil və milli müdafiə planlaşdırmasına inteqrasiya olunmur. Bu, müdafiə səylərində koordinasiya və harmoniyaya mane olur. Aİ-nin planlaşdırmasında diqqətin olmaması prioritetlərin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirir. Bundan əlavə, Aİ-nin müdafiə planlaşdırma alətləri arasında uyğunluq üzv dövlətlər arasında sinxron olmayan müdafiə planlaşdırmasına gətirib çıxarır.
Aİ-nin Avropa Müdafiə Fondu (EDF) kimi təşəbbüslər vasitəsilə yerli imkanların inkişafına diqqət yetirməsi daha qısamüddətli hərbi ehtiyacların prioritetləşdirilməsi ilə ziddiyyət təşkil edir. Bundan əlavə, üçüncü ölkənin iştirakına qoyulan məhdudiyyətlər məhsuldan istifadə və innovasiyalarla bağlı narahatlıqları artırır. Bir çox üzv dövlətlər ASAP kimi tədbirlərlə bağlı danışıqlarda görünən Komissiyanın həddindən artıq genişlənməsindən narahatdırlar.
Komissiyanın satınalma qərarlarını diktə etməsi və həssas məlumatları paylaşması ilə bağlı narahatlıqlar şübhə doğurur. Üzv dövlətlər arasında dərin inamsızlıq Aİ-nin müdafiə səylərinə mane olur. Hərbi dəstək, tədarük üstünlükləri və müdafiə münasibətlərindəki fərqlər Qərbi Avropada və NATO-nun şərq qanadı ilə Qərbi Avropa arasında əməkdaşlığa meydan oxuyur.
Aİ müdafiəsi üçün nələr gözlənilir?
AB Komissiyasının sədri Ursula Fon der Lyayen Aİ-nin müdafiə sahəsində daha çox birlik və koordinasiya təmin etmək istədiyini bildirib. Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra artan müdafiə xərclərinin təsiri, üzv dövlətlər arasında koordinasiyanın olmaması və Aİ-dən kənar avadanlıqların alınmasının parçalanması ilə bağlı narahatlıqlar tədricən artıb.
Komissiya Aİ-nin müdafiə planlamasını və birgə avadanlıq tədarükünü daha da əlaqələndirmək üçün maliyyə stimulları təklif etməyi planlaşdırır. Strateji planlaşdırma funksiyası və tənzimləyici baza kimi tədbirlər Aİ-nin müdafiə siyasətini daha tutarlı etməyi hədəfləyir. Aİ kibertəhlükəsizlik, peyk texnologiyaları, strateji nəqliyyat və HHM-i vurğulayır. Müdafiə layihələrinin maliyyələşdirilməsini artırmaq üçün müxtəlif təkliflər irəli sürülüb, lakin Aİ-nin məhdud büdcəsi və üzv dövlətlərin müdafiə üçün daha çox vəsait ayırmaq istəməməsi kimi çətinliklərlə qarşılaşır.
Bununla belə, Aİ-nin birləşmə fondları və Bərpa Fondu kimi resurslar yönləndirilə və ya istifadə edilə bilər. Aİ-nin birgə müdafiə planlaması və genişmiqyaslı satınalmalar hələ də əksər üzv dövlətlər tərəfindən qəbuledilməz hesab olunur. Buna görə də Aİ-nin əməkdaşlığı təşviq etmək və üzv dövlətləri birgə işləməyə məcbur etmək rolu məhdud qala bilər. Aİ qısamüddətli prioritetlərə diqqət yetirməlidir. Mövcud avadanlıqların birgə alınması və istehsal gücünün genişləndirilməsi kimi konkret addımlar vurğulanmalıdır. Bundan əlavə, Aİ-nin müdafiə layihələrinə təqdim edəcəyi maliyyələşdirmə və təşviqlərin cəlbediciliyini artırması vacibdir.
Nəticə
Avropanın gələcək təhlükəsizliyi əsasən Avropanın Ukraynaya dəstək imkanlarını genişləndirib-genişləndirməyəcəyindən asılı olacaq. Planlaşdırılmış müdafiə xərclərinin artırılması və avropalıların xərclərinin səmərəliliyini artırmaq üçün əməkdaşlığı dərinləşdirmək imkanı böyük əhəmiyyət kəsb edir. Aİ bu səydə müsbət rol oynaya, imkanları artıra və daha geniş müdafiə əməkdaşlığı təmin edə bilər.
2016-cı ildən etibarən Aİ-nin müdafiə sənayesində iştirakı dərinləşsə də, effektiv olması üçün onun təşəbbüsləri daha da genişləndirilməlidir. Bundan əlavə, Aİ Ukraynaya yardım üçün qısamüddətli hərbi ehtiyaclara daha çox diqqət yetirməlidir. İttifaq müdafiə istehsalının genişləndirilməsini maliyyələşdirmək üçün nə edə biləcəyinə diqqət yetirməli və ölkələri əməkdaşlığa təşviq etməlidir, çünki üzv dövlətlərin fəaliyyət məkanlarını tənzimləmə yolu ilə məhdudlaşdıran yanaşmalara açıq olma ehtimalı azdır. Ancaq buna nail olmaq üçün daha çox pul lazımdır.
Əgər avropalılar uğur qazansalar, Ukraynanın davam edən müharibə səylərinə həlledici töhfə verə və Rusiyanı müharibənin qazanılmaz olduğuna inandıra bilərlər. Avropa Trampın mümkün ikinci prezidentliyinin fırtınasına tab gətirmək və Asiyada Çinin təsirinə qarşı çıxmaqla bağlı ABŞ-nin narahatlığını aradan qaldırmaq üçün daha güclü mövqedə olacaq. Əksinə, avropalılar uğursuzluğa düçar olarsa, Moskvanın münaqişədə üstünlüyü əldə etmək riski artacaq və o, NATO-nun müdafiəsini zəiflətmək üçün daha da cəsarətli olacaq.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
